Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đã đem lại nhiều tiến bộ vượt bậc cho con người. Nhờ sự hỗ trợ của AI những công việc vốn phải thực hiện trong nhiều năm, nhiều tháng đã có thể hoàn thành trong vài tuần thậm chí vài phút. Tuy nhiên, AI cũng mang tới nhiều “dấu hỏi” cho con người. Một trong những dấu hỏi đó là vấn đề bản quyền và phương thức sáng tác tác phẩm nghệ thuật.

Khi công việc sáng tác chỉ là vài câu lệnh

Bạn cần đăng tải một đoạn video lên mạng xã hội nhưng sợ vi phạm bản quyền khi dùng một bản nhạc nền có sẵn nào đó. Bạn bèn sử dụng một công cụ AI (như Suno), mô tả phong cách âm nhạc bạn thích, chọn tông giọng ca sĩ, đưa ra một vài câu lệnh cơ bản. Bạn đã có một bản nhạc của riêng mình mà không sợ các nền tảng mạng xã hội “vụt gậy” bản quyền, xóa mất video của bạn. Bạn muốn sản xuất một bộ phim nhưng kịch bản chưa đủ hay. Bạn sử dụng AI để sửa lại kịch bản như ý. Nhưng bạn lại không đủ kinh phí cho một số lượng diễn viên quần chúng mà kịch bản yêu cầu. Bạn sử dụng AI để tạo ra nhân vật với hình ảnh, hành động và giọng nói mà bạn mong muốn. Từ đó, phim của bạn không những hay hơn mà còn cắt giảm được một khoản chi phí khổng lồ. Bạn muốn tạo ra một tác phẩm hội họa gây ấn tượng với công chúng. Bạn ra lệnh cho AI pha trộn vài phong cách nghệ thuật khác nhau từ cổ điển đến hiện đại, sau đó mô tả cách bạn muốn vẽ. Tác phẩm của bạn được tạo ra chỉ trong vài phút và được treo trang trọng trong một triển lãm lớn. Tất cả những điều trên là mô tả chân thật và chính xác nhất về cách thức mà AI gây tác động đến phương thức sáng tác tác phẩm nghệ thuật. Và vấn đề này gây ra nhiều cuộc tranh luận.

Tranh luận đầu tiên là về việc AI cướp đi công việc của con người khi mô phỏng lại hành vi của con người bằng những phiên bản kỹ thuật số. Vần đề thứ hai là sự bất công giữa những nghệ sĩ sáng tác một cách thực thụ và những nghệ sĩ sử dụng AI làm công cụ hỗ trợ, thậm chí là công cụ chính để sáng tác tác phẩm. Vấn đề cuối cùng là bản quyền, một tác phẩm được sáng tác bằng AI thì bản quyền hay tác giả của nó là người nghệ sĩ hay là của AI.

AI và vấn đề bản quyền

Tháng 5/2023, WGA – công đoàn độc lập đại diện cho các nhà biên kịch tại Hoa Kỳ với khoảng 11.500 thành viên đã đình công với một trong những lý do chính là lo ngại AI sẽ viết kịch bản thay thế con người mà không có cơ chế bảo vệ bản quyền. Tới tháng 7/2023, SAG-AFTRA – công đoàn đại diện cho hơn 160.000 diễn viên truyền hình và điện ảnh cũng chính thức tham gia đình công, với trọng tâm là yêu cầu bảo vệ hình ảnh, giọng nói và quyền lợi của diễn viên trước sự phát triển của AI. Cuối cùng, hai cuộc đình công này đã đạt được thỏa thuận mà trong đó các hãng phim phải xin phép và trả thù lao nếu muốn tạo bản sao kỹ thuật số của diễn viên. Các  diễn viên giành được quyền kiểm soát hình ảnh số của mình, tránh việc bị quét 3D và dùng lại vô thời hạn mà không có sự đồng ý. Kết quả đạt được có thể mang một sự tích cực nhất định trong ngành điện ảnh nhưng nó cũng làm dấy lên nỗi sợ hãi về việc bị AI “cướp” việc trong các ngành khác. Chưa kể tới sự bất công giữa những người sử dụng AI và những người không muốn sử dụng hay không kịp cập nhật công nghệ để bắt kịp theo bước tiến của thời đại.

Đã có nhiều lập luận với lý lẽ chặt chẽ để bênh vực cho việc sử dụng AI trong việc sáng tác các tác phẩm nghệ thuật như âm nhạc, hội họa, biên kịch… Người bênh việc dùng AI cho rằng dùng AI chỉ mang một chút tính vay mượn và phối trộn mà thời nào thì cũng có sự vay mượn và phối trộn. Về nghệ thuật thị giác, người La Mã cổ đại từng sao chép các bức tượng Hy Lạp, thậm chí còn cải tiến chúng. Hay ngành công nghiệp âm nhạc là ví dụ rõ ràng nhất cho thấy văn hóa phối trộn đã định hình cách để biểu đạt âm điệu suốt nhiều thập kỷ. Có người cho rằng AI chỉ đơn thuần là một công cụ như máy ảnh: “Các họa sĩ cuối thế kỷ 19 có thể cũng đã chửi rủa máy ảnh rất nhiều, rằng đống ảnh trắng đen sao sánh được với các bức họa, rằng máy ảnh giết chết ngành vẽ thuê lẫn ngành giấy mực. Tuy nhiên ngày nay sau hơn 100 năm, cái chúng ta thấy là những họa sĩ giỏi vẫn tồn tại và kiếm tiền không kém đi, và chụp ảnh cũng trở thành một môn nghệ thuật”. Nhưng nếu một tác phẩm được sáng tác bằng AI, với sự hỗ trợ của AI thì bản quyền là của tác giả gốc (với trường hợp vay mượn phong cách của tác giả) hay bản quyền là của người sử dụng AI hay bản quyền là của chính công cụ AI được sử dụng?

Viện dẫn việc phong cách nghệ thuật hay phong cách của một nghệ sĩ là một định nghĩa mơ hồ: luật bảo vệ bản quyền truyền thống chỉ bảo vệ cách thể hiện cụ thể (một bức tranh cụ thể) chứ không bảo vệ phong cách hoặc kỹ thuật chung; Hay trong văn học có khái niệm liên văn bản cho rằng đôi khi các chi tiết đặc thù trong các tác phẩm khác nhau có thể giống nhau – Nên việc bảo vệ bản quyền cho một tác giả có tác phẩm, phong cách nghệ thuật bị bắt chước sẽ là một điều bất khả thi. Tuy nhiên, vụ kiện Stability AI của nghệ sĩ Kelly McKernan đã cho thấy một khía cạnh khác. Cô đã phát hiện tên của mình được sử dụng hơn 12.000 lần trong các lời nhắc công khai trên ứng dụng Midjourney. Những hình ảnh được tạo ra có sự tương đồng rõ rệt với phong cách đặc trưng imaginative realism (hiện thực tưởng tượng) của McKernan — sự pha trộn giữa ảnh hưởng của Art Nouveau và chủ đề khoa học viễn tưởng. Cô nói: “Lúc đó mọi thứ bắt đầu trở nên kỳ quặc. Nó bắt đầu trông khá chính xác, hơi giống như đang vi phạm bản quyền. Tôi có thể thấy dấu ấn của mình trong những thứ này, thấy cách tác phẩm của tôi bị phân tích và trộn lẫn với của người khác để tạo ra những hình ảnh đó”.

Ứng xử ra sao với AI?

Sự sao chép phong cách, kỹ thuật và thương mại hóa mà không có sự cho phép có thể được coi là thiếu đạo đức. Nhưng không phải tất cả các nghệ sĩ đều xem dùng AI là hành vi đánh cắp. Trong cuộc phỏng vấn về sử dụng AI trong sáng tác, họa sĩ Phạm Duy Ly cho rằng: “Theo quan điểm của tôi, người nghệ sĩ sử dụng AI để sáng tạo tác phẩm khi họ muốn gây ấn tượng với công chúng. Khi đó, tác phẩm không được xem là nội tâm, là những cảm xúc nội tại của họ. Việc này không sai nhưng với tôi nó không thực sự được coi là tác phẩm của bản thân”.

Cũng có những người coi AI là một công cụ mạnh mẽ hỗ trợ sự sáng tạo nếu sử dụng một cách có đạo đức, một blogger nổi tiếng có fanpage là Planet Rus cho rằng: “Trở lại nhạc AI, bạn ấn 1 nút mất nửa giây từ công cụ miễn phí cho nó tự động xử lý cũng ra 1 bài, tuy nhiên bạn mua công cụ trả phí, mất cả ngày ngồi viết lời, chọn câu lệnh, lấy mẫu giọng, chọn nhạc cụ để cho ra một bài hát đúng loại, đúng giai điệu, đúng chủ đề cũng là 1 bài hát, và không thể nói rằng nó vô hồn, vì bạn cũng đã đóng góp công sức vào đó. Điều này càng giá trị hơn trong thời buổi bản quyền online bị áp đặt khắc nghiệt như hiện nay, khi chỉ 1 đoạn nhạc nền lọt vào clip quay cảnh lễ hội cũng có thể khiến video bị tắt tiếng, xóa hay thậm chí là tiêu hủy tài khoản. Về phần mình thì mình rất vui. Có thể nhạc AI do mình tạo ra nó không xứng đáng được coi là tác phẩm nghệ thuật, vì mình cũng chả cần ai coi nó là nghệ thuật, tuy nhiên nó giúp mình thoát khỏi gông cùm khi trước đây không có gì để đưa vào các video clip…”

Cuối cùng vẫn là mục đích của con người khi sử dụng AI, tiến sĩ Phạm Diệu Hương – họa sĩ, nhà nghiên cứu mỹ học đã viết: “Con người tạo ra AI để mở rộng năng lực hiểu biết; nhưng nghịch lý là: chính khi sử dụng AI, con người lại được học ngược trở lại về mình. AI buộc ta rèn luyện tư duy, soi xét thiên kiến, làm sáng tỏ cách ta nghĩ, viết và lựa chọn. Nó không chỉ giúp ta tạo ra tri thức, mà còn giúp ta trở nên có ý thức hơn về cách tri thức được tạo ra. Trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người, thực ra, là hai nhánh tiến hóa của cùng một động lực: Một nhánh hướng ra ngoài, tìm cách đọc và mô phỏng thế giới. Một nhánh hướng vào trong, tìm cách hiểu và gìn giữ nhân tính. Khi hai nhánh ấy gặp nhau – nơi dữ liệu chạm tới ý nghĩa, và công cụ được dẫn dắt bởi lương tâm – trí tuệ nhân loại bước sang một hình thái mới: biết mà không đánh mất mình”.

MINH TIỆP